بر اساس اطلاعات بدست آمده، بيشتر از يک پنجم فرآورده هاي غذايي در کشورهاي در حال توسعه به صورت ضايعات بر اثر فساد ناشي از عوامل گوناگون فيزيکي، شيميايي و بيولوژي در مراحل کاشت، داشت و برداشت و پس از برداشت تا زمان توزيع و مصرف از بين مي رود. اين در حالي است که شمار قابل توجهي از مردم اين کشورها براي تأمين مواد غذايي مورد نياز خود در تنگنا مي باشند.

ضايعات محصولات کشاورزي ايران حدود 25 الي 30 درصد برآورد مي شود. ارزش اقتصادي آن حدود 5 ميليارد دلار مي باشد . اين ميزان مي تواند غذاي 20 ميليون نفر را تأمين نمايد. اين مطلب در شرايطي است که 25 الي 30 درصد از جمعيت کل کشور از نظر ميزان مصرف انرژي، پروتئين و ويتامين ها آسيب پذير بوده و 10 درصد آنان دچار کمبودهاي شديد تغذيه اي و از بيماريها و عوارض ناشي از سوء تغذيه رنج مي برند.

براي مقابله با اين تبعات نا مطلوب، با برنامه ريزي صحيح جهت توسعه و حمايت از صنايع تبديلي و تکميلي بخش کشاورزي مي توان اين محصولات را که مقادير انبوهي از آنها در طول زمان برداشت، حمل و نقل، انبار داري و عرضه ضايع مي شود و گاه زيان هاي جبران ناپذيري را به کشاورزان و اقتصاد کشور وارد مي آورد، به ارزش افزوده تبديل کرد.

بدون ترديد ايجاد صنايع تبديلي در روستاها يکي از سودمند ترين ارتباطات بين دو بخش صنعت و کشاورزي است. اين صنايع از ميزان بيکاري هاي دائمي و فصلي در مناطق روستايي مي کاهد، همچنين زمينه مناسب جهت توسعه مناطق روستايي را فراهم آورده و به افزايش توليدات روستايي، بهره وري، ايجاد فرصت هاي شغلي، تأمين نيازهاي اساسي ، پيوند با ديگر بخش هاي اقتصادي و کاهش نابرابري هاي منطقه اي منجر خواهد شد. لذا اينگونه صنايع مي تواند پيش نياز استراتژي صنعتي شدن و تأمين کننده امنيت غذايي در کشور باشد.

در اقتصاد کشاورزي معاصر صنايع تبديلي عامل مهمي در فرآوري محصولات کشاورزي مي باشد . از يک سو ارزش افزوده محصولات اوليه بخش را ارتقا مي دهد و از سوي ديگر محصولاتي به بازار ارايه مي کند که با استفاده از تکنولوژي مدرن به دست آمده اند . بنابراين از نظر استمرار توليد و مولد بودن داراي ويژگي هاي مناسبي هستند. علاوه بر اين از منابع موجود به نحو مطلوبي استفاده و کارايي و راندمان منابع در مقايسه با حالت قبل به نحو قابل توجهي افزايش مي يابد . اشتغال ايجاد شده در صنايع تبديلي از نظر مولد بودن و بهره وري قابل توجه است . با تبديل و فرآوري محصولات كشاورزي ضمن توليد مواد غذايي و ساير فراورده‌هاي با ارزش افزوده بالا، امكان نگهداري و حمل و نقل آسان آنها را فراهم مي‌نمايد.

بيش از 85 درصد صنايع تبديلي و تكميلي مربوط به بخش كشاورزي را صنايع غذايي تشكيل مي دهد . با توجه به آثار مستقيم و غير مستقيم اين صنايع از نظر توليد و اشتغال كه در بخش كشاورزي برجاي مي‌گذارد موجب رشد و شكوفايي درسطح کلان اقتصاد مي‌گردد.

از شرايط عمده و مهم توسعه کشاورزي، يکپارچگي آنست. يکي از مصاديق يکپارچگي توسعه کشاورزي همپيوندي دروني واحدهاي توليدي است. کشت زمين و زراعت از يک سو با دامداري پيوند مي خورد و از سوي ديگر با صنعت . وظيفه مهم و خطير همپيوندي تلفيق توليد کشاورزي- صنعت در کليه سطوح مي باشد. تلفيق توليدات کشاورزي و صنعتي از فاصله و تفاوت بين شهر و روستا خواهد کاست. از طرفي به رشد بيشتر مواد خام کشاورزي مدد مي رساند.

کشورهاي توسعه يافته همواره سياست اقتصادي خود را بر مبناي تلفيق کشاورزي و صنعت استوار کرده اند. ميزان تحقق پذيري پيوند زراعي - صنعتي درسطح ملي در حد قابل توجهي به رشد متوازن کشاورزي و صنعت، همبستگي متقابل آنها و همچنين ارضاي کامل و متقابل نيازهاي يکي به توسط ديگري مربوط ميشود.

پيوند زراعي- صنعتي مترادف است با رشد و توسعه شاخه هايي از صنعت که ماشين آلات و تجهيزات، کود، وسايل حفاظتي، برق (که مي توان از آن به مهندسي کشاورزي ياد کرد) و غيره را تأمين مي‌کند. از طرف ديگر کشاورزي نيازمند رشد صنايع ساختماني و توليد مصالح ساختماني براي تأسيسات در حوزه روستايي از جمله طرح هاي آبياري و زهکشي و غيره است. انبارها، سردخانه ها در فرآيند کشاورزي داراي اهميت فراوان است. همچنين شبکه راههاي محلي براي جابجايي و نقل و انتقال محصولات صنعتي و کشاورزي.

به همان مقدار که در نظر گرفتن نيازهاي کشور به محصولات کشاورزي ضروري است، تعيين اقدامات همسويه و همپيوند کشاورزي و صنعتي جهت انجام برنامه توليد نيز ضروري است. محصولات کشاورزي اغلب ارزش ويژه ضعيفي دارند، بطوريکه امکان استفاده سودآور از آنها بعنوان کالا غالباً به لحاظ فسادپذيري به دايره کوچکي محدود مي شود. بسياري از محصولات صنايع غذايي دوامشان بيشتر از محصولات خاکي است. همچنين ضايعات اين کارخانه ها داراي موادي است که مستقيم يا به عنوان علوفه نوعي کود عالي بوجود مي آورد که باعث تقويت زمين اند. بعلاوه اينکه در فصول غير کشاورزي اشتغالزاست.

در پايان مي توان گفت با توجه به ميزان بالاي ضايعات محصولات کشاورزي و همچنين ناکافي بودن توسعه صنايع پس از برداشت محصول در سالهاي گذشته، پتانسيل رشد و توسعه اين صنعت بسيار بالاست.، علاوه بر اين به منظور ايجاد افزايش ارزش افزوده در بخش کشاورزي خصوصاً براي جلب سرمايه گذاران در اين بخش لازم است صنعت مذکور در کشور در سال هاي آتي توسعه جدي پيدا نمايد.

دكتر رحيم احساني

مدرس دانشگاه علم و صنعت ايران عضو هيات علمي پ‍‍‍ژوهشكده مهندسي جهاد كشاورزي